Patnos’un tarihine yalnız Aznavur Tepe üzerinden bakıldığında önemli bir parça eksik kalıyor. İlçe merkezinin hemen güneydoğusunda, bugün çevresine göre daha alçak görünen başka bir höyük var. Yüzyıllar içinde aşınmış, kaçak kazılarla zarar görmüş, büyük bölümü toprağın altında kalmış. Fakat burada yapılan kazılar, Patnos’un Urartu dönemindeki önemini bambaşka bir seviyeye taşıdı.

Burası Girik Tepe.

Halk arasında ve farklı kaynaklarda Değirmen Tepe adıyla da geçen alan, yalnız birkaç duvar kalıntısından ibaret değil. Burada bir Urartu sarayı ortaya çıkarıldı. Taht salonu, mutfaklar, kiler, depolama bölümleri ve büyük bir yangının izleri tespit edildi. Kazılarda bulunan 37 insan iskeleti ise burayı sıradan bir arkeolojik alan olmaktan çıkarıp, yaklaşık 2.800 yıl önce yaşanmış büyük bir yıkımın sessiz tanığına dönüştürüyor.

Girik Tepe Patnos’un hemen dışında

Girik Tepe, Ağrı’nın Patnos ilçesinin yaklaşık 1 kilometre güneydoğusunda bulunuyor. Bazı kayıtlarda yalnızca güney yönü belirtilse de resmi turizm kaynaklarında güneydoğu konumu öne çıkıyor.

İlçe merkezine bu kadar yakın olması dikkat çekici.

Bugün modern Patnos’un hemen yanında bulunan bu höyük, Urartu döneminde de gelişigüzel seçilmiş bir yer değildi. Patnos Ovası’nın geniş tarım alanlarına, çevredeki geçiş güzergahlarına ve diğer Urartu merkezlerine yakınlığı bölgeyi askeri ve idari açıdan değerli hale getiriyordu.

Girik Tepe’nin yüksekliğinin geçmişte yaklaşık 15 metre olduğu belirtiliyor. Ancak doğal aşınma, tarımsal faaliyetler ve insan müdahaleleri nedeniyle höyük zamanla ciddi biçimde alçalmış durumda.

Bu yüzden bugünkü görünüşüne bakıp alanın geçmişteki büyüklüğünü anlamak kolay değil.

Bir zamanlar çevresi surlarla korunan ve tepesinde anıtsal bir yapı bulunan höyükten söz ediyoruz.

Aznavur Tepe tapınaktı, Girik Tepe saraydı

Patnos’un Urartu geçmişini anlamanın en güzel yollarından biri bu iki alanı birlikte değerlendirmek.

Aznavur Tepe’de öne çıkan yapı dini merkez niteliğindeki tapınak. Girik Tepe’de ise saray mimarisi ağırlık kazanıyor.

Akademik çalışmalarda da bu ayrım açık biçimde yapılıyor. Haldi Tapınağı’nın bulunduğu tepe Aznavur, Urartu sarayının yer aldığı tepe ise Girik Tepe olarak tanımlanıyor.

Aralarındaki fark küçük görünse de Patnos’un Urartu dönemindeki rolünü anlamak açısından çok şey söylüyor.

Bir bölgede yalnız askeri kale bulunması başka, aynı çevrede tapınak, saray, depolar ve surlarla korunmuş birden fazla merkez bulunması başka.

Bu tablo Patnos’un küçük bir sınır karakolundan daha büyük bir idari sistemin parçası olduğunu düşündürüyor.

Saray Menua döneminde mi yapıldı?

Girik Tepe’de ortaya çıkarılan sarayın kesin yaptıranı konusunda net bir kitabe bulunmuyor.

Resmi kayıtlarda yapının Urartu Kralı Menua ya da onun oğlu I. Argişti döneminde inşa edilmiş olabileceği belirtiliyor.

Bu tarihlendirme, yaklaşık MÖ 9. yüzyılın son çeyreği ile MÖ 8. yüzyılın ilk çeyreğine denk geliyor.

Menua, Urartu Krallığı’nın genişlediği ve devlet organizasyonunun güçlendiği dönemin en önemli hükümdarlarından biri. Ardından gelen I. Argişti de bu genişleme politikasını sürdürmüş, yeni kaleler ve idari merkezler kurmuştu.

Patnos çevresindeki yapıların bu iki hükümdarın dönemlerinde yoğunlaşması tesadüf değil.

Aznavur ve Girik Tepe birlikte düşünüldüğünde, Urartu yönetiminin Patnos bölgesine özel önem verdiği çok daha açık biçimde görülüyor.

Saray taş temel üzerine kerpiçle yapılmıştı

Girik Tepe’de bulunan sarayın mimarisi de dikkat çekici.

Yapının temelleri büyük blok taşlardan oluşturulmuş, üst duvarlar ise kerpiçle örülmüş. Bu teknik Urartu mimarisinde sık görülen bir uygulama.

Sarayın iki katlı olduğu düşünülüyor.

Kazılarda taht salonu, geniş mutfak bölümleri, kiler, seramik odası ve büyük depolama küplerinin bulunduğu mekanlar ortaya çıkarıldı. Bu dağılım, yapının yalnız yöneticinin yaşadığı bir konut olmadığını gösteriyor.

Burada idari işler yürütülüyor, yiyecek depolanıyor, mutfak faaliyeti sürüyor ve muhtemelen resmi kabul ya da yönetim toplantıları gerçekleştiriliyordu.

Yani Girik Tepe’deki yapı, saray kelimesinin günlük kullanımındaki gösterişli konaktan çok daha işlevsel bir yönetim merkeziydi.

37 iskelet ne anlatıyor?

Girik Tepe kazılarının en çarpıcı buluntusu 37 insan iskeleti.

Bu iskeletler, araştırmacıların harem dairesi olarak tanımladığı bölümde ortaya çıkarıldı. Büyük bir saldırı sırasında insanların bu odaya sığındığı, ardından çıkan şiddetli yangında çatının ve ahşap bölümlerin çöktüğü düşünülüyor.

Yangın o kadar güçlüydü ki bazı kerpiç duvarlar pişerek adeta tuğlaya dönüştü.

Bu durum ironik biçimde sarayın bazı bölümlerinin günümüze kadar ulaşmasına yardımcı oldu.

İskeletlerin yanında bulunan eşyalar da oldukça dikkat çekici.

Küpeler, bilezikler, yüzükler, boncuklar, tokalı ve süslü iğneler, mühürler, kemerler ve farklı süs eşyaları ele geçirildi. Erkek iskeletlerinde tunç kemerler ve ezilmiş miğfer parçaları bulunduğu da kayıt altına alınmış durumda.

Kırmızı akik, fayans ve frit gibi malzemelerden yapılmış boncuklar, sarayda yaşayan insanların sosyal statüsü hakkında da ipucu veriyor.

Burada yalnız duvarlar değil, insanlar da kalmış.

Ve yaklaşık üç bin yıl sonra yapılan kazılar, o son anların bir bölümünü yeniden görünür hale getirmiş.

Saray neden yandı?

Araştırmalar Girik Tepe’deki sarayın MÖ 8. yüzyılın sonlarına doğru ani bir saldırı sonucunda tahrip edilmiş olabileceğini gösteriyor.

Sarayın şiddetli biçimde yanması, insanların içeride hayatını kaybetmesi ve yapının hızla çökmüş olması, sıradan bir yangından çok çatışma ihtimalini güçlendiriyor.

Akademik çalışmalarda bu yıkım Urartu coğrafyasına yönelen saldırılarla birlikte değerlendiriliyor. Kimmer hareketlerinin bölgede yarattığı tahribat da üzerinde durulan ihtimaller arasında.

Ancak arkeolojide kesin kanıt bulunmadan saldırının failini tek bir topluluğa bağlamak doğru olmaz.

Kesin olan şu: Girik Tepe’deki saray büyük bir felaket yaşamış ve bu olay yapının kullanımını sona erdirmiş.

Yangın aynı zamanda sarayın içindeki günlük yaşamı adeta dondurmuş.

Mutfak eşyaları, depolar, süs takıları ve iskeletler aynı tabaka içerisinde kaldığı için arkeologlar burada yalnız mimari değil, hayatın kendisine dair de güçlü veriler buldu.

Kazılar ne zaman yapıldı?

Girik Tepe’de bilimsel çalışmalar Aznavur Tepe ile yaklaşık aynı dönemde yoğunlaştı.

1960’lı yılların başında başlayan kazılarda saray ve çevresindeki yapıların önemli bölümleri ortaya çıkarıldı. Çalışmalar Kemal Balkan ve Raci Temizer gibi dönemin önemli arkeologlarının yürüttüğü Patnos araştırmalarının parçasıydı.

Bu kazılar yalnız Girik Tepe’nin tarihini aydınlatmadı.

Patnos’un Urartu coğrafyasındaki yerini yeniden tanımladı.

Daha önce birbirinden bağımsız görünen tepeler, yazıtlar ve kalıntılar bir araya getirildiğinde bölgede örgütlü ve güçlü bir Urartu varlığı bulunduğu anlaşılmaya başladı.

Aznavur Tepe’de dini merkez, Girik Tepe’de saray ve yakın çevredeki diğer kaleler bu bütünün parçalarıydı.

Değirmen Tepe adı nereden geliyor?

Girik Tepe’nin ikinci adı Değirmen Tepe.

Yerel kullanımlarda iki isim de geçiyor. Akademik yayınlarda Giriktepe, resmi turizm sayfalarında ise Girik Tepe ve Değirmen Tepe adlarının birlikte kullanıldığı görülüyor.

Harita ve eski bilimsel çalışmalarda tepenin farklı adlarla geçtiği örnekler de bulunuyor.

Bu durum Anadolu’daki arkeolojik alanlarda sık görülüyor. Yerel ad, modern harita adı ve arkeologların kullandığı isim birbirinden farklı olabiliyor.

Bu yüzden Patnos’ta “Değirmen Tepe nerede?” diye sorulan yerle “Girik Tepe” aynı arkeolojik alan.

Bugün Girik Tepe’de ne kaldı?

Burada beklentiyi doğru kurmak gerekiyor.

Girik Tepe bugün yüksek duvarlarıyla ayakta duran restore edilmiş bir Urartu sarayı değil.

Höyük ciddi biçimde tahrip edilmiş durumda. Kültür envanterinde kaçak kazılar ve doğal tahribatın yoğun olduğu açık biçimde belirtiliyor. Sarayın büyük bölümü temel seviyesindeki kalıntılar ve kazıyla ortaya çıkarılmış mimari izlerden anlaşılabiliyor.

Alan birinci derece arkeolojik sit niteliğinde.

Bu nedenle ziyaret sırasında rastlanan taşları yerinden oynatmak, yüzeyden parça toplamak veya izinsiz kazı yapmak yalnız tarihi mirasa zarar vermekle kalmaz, hukuki olarak da sorun oluşturur.

Girik Tepe’nin değeri günümüzde ayakta duran dev bir yapı göstermesinden değil, toprağın altından çıkarılmış bilgilerden geliyor.

Orada gördüğünüz birkaç taş sırası, bir zamanlar iki katlı olduğu düşünülen büyük bir sarayın temeliydi.

Patnos merkezden ulaşım zor mu?

Girik Tepe’nin en büyük avantajlarından biri Patnos’a çok yakın olması.

Alan ilçe merkezinin yaklaşık 1 kilometre güney veya güneydoğu tarafında bulunuyor. Bu mesafe, Ağrı’daki birçok tarihi noktaya göre oldukça kısa.

Buna rağmen burası düzenlenmiş büyük bir turizm alanı değil.

Ziyaret öncesinde güncel yol ve arazi durumunu kontrol etmek faydalı. Yağışlı dönemlerde toprak zemin sorun oluşturabilir. Yaz aylarında açık arazide güneş etkisi fazla hissedilir.

Tepeye çıkarken arkeolojik bölgenin sınırlarına ve varsa koruma işaretlerine dikkat edilmesi gerekiyor.

Özellikle çocuklarla veya kalabalık grupla gidildiğinde alanın klasik park ya da müze düzenine sahip olmadığı unutulmamalı.

Aznavur Tepe ile aynı gün görülebilir mi?

Evet, hatta Patnos tarihini anlamak isteyen biri için iki alanı aynı gün görmek oldukça anlamlı.

Aznavur Tepe ilçe merkezinin kuzeybatısında, Girik Tepe ise güneydoğusunda bulunuyor. İkisi de merkezden birkaç kilometrelik mesafelerde.

Aralarındaki coğrafi yakınlık, Urartu dönemindeki işlevsel ilişkiyi de daha görünür hale getiriyor.

Aznavur’da tapınak ve kale düzeni, Girik Tepe’de ise saray ve yönetim yapısı öne çıkıyor.

Birinde dini ve askeri merkez, diğerinde idari yaşamın izleri.

Bu iki tepe birlikte gezildiğinde Patnos’un 2.800 yıl önce sıradan bir yerleşim olmadığı daha iyi anlaşılıyor.

Patnos’un altında başka bir şehir hikayesi var

Bugün Girik Tepe’den Patnos’a bakıldığında modern ilçeyi görmek kolay.

Zor olan, aynı manzarayı Urartu dönemindeki haliyle düşünmek.

Tepenin çevresinde surlar vardı. Yukarıda saray yükseliyordu. İçeride taht salonu, mutfaklar ve depolar bulunuyordu. İnsanlar burada yaşıyor, çalışıyor ve yönetime ait işlerin bir bölümünü yürütüyordu.

Sonra büyük bir saldırı geldi.

Yangın çıktı, yapı çöktü ve içerideki insanlar kaçamadı.

Aradan yaklaşık 2.800 yıl geçti.

Bugün sarayın duvarlarının çoğu yok. Fakat yangının pişirdiği kerpiçler, taş temeller, süs eşyaları ve o odada bulunan 37 insan, Patnos’un tarihinden silinmemiş bir sahneyi hala anlatıyor.

Girik Tepe’nin asıl gücü burada.

Gösterişli değil.

Ama hikayesi ağır.

Özet

Girik Tepe, diğer adıyla Değirmen Tepe, Ağrı’nın Patnos ilçesinin yaklaşık 1 kilometre güneydoğusunda bulunan önemli bir Urartu arkeolojik alanı. Buradaki kazılarda taş temel üzerine kerpiç duvarlarla inşa edilmiş büyük bir saray ortaya çıkarıldı. Saray Menua veya I. Argişti dönemine tarihlendiriliyor. Taht salonu, mutfak, kiler ve depolama mekanlarının yanı sıra büyük bir yangında hayatını kaybettiği düşünülen 37 kişiye ait iskeletler bulundu. Alan günümüzde birinci derece arkeolojik sit niteliğinde ve ciddi tahribat izleri taşıyor. Aznavur Tepe ile birlikte değerlendirildiğinde Patnos’un Urartu dönemindeki idari ve dini önemini açık biçimde gösteriyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Girik Tepe ile Değirmen Tepe aynı yer mi?

Evet. Girik Tepe farklı kaynaklarda Değirmen Tepe adıyla da geçiyor. İki isim Patnos yakınındaki aynı Urartu höyüğünü ifade ediyor.

Girik Tepe Patnos’a kaç kilometre?

Resmi kaynaklarda alanın Patnos ilçe merkezinin yaklaşık 1 kilometre güneydoğusunda bulunduğu belirtiliyor.

Girik Tepe’de gerçekten saray bulundu mu?

Evet. Arkeolojik kazılarda taş temel üzerine kerpiç duvarlarla yapılmış anıtsal bir saray yapısı ortaya çıkarıldı. Yapıda taht salonu, mutfaklar, kiler ve farklı depolama alanları tespit edildi.

Saray kimin döneminde yapılmış olabilir?

Yapının Urartu Kralı Menua veya oğlu I. Argişti döneminde inşa edilmiş olabileceği değerlendiriliyor.

37 iskelet nerede bulundu?

İskeletler sarayın harem dairesi olarak tanımlanan bölümünde bulundu. Yapının şiddetli bir saldırı ve yangın sırasında çöktüğü, içerideki insanların hayatını kaybettiği düşünülüyor.

Aznavur Tepe ile Girik Tepe arasındaki fark ne?

Aznavur Tepe’de tapınak ve kale düzeni daha belirgin. Girik Tepe ise Urartu sarayıyla öne çıkıyor. İki alan Patnos’un aynı dönemde farklı işlevlere sahip iki önemli merkezi olarak değerlendiriliyor.

Kaynaklar

Ağrı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
Go Türkiye
Türk Tarih Kurumu Belleten Dergisi
Ağrı Kültür ve Doğa Varlıkları Envanteri
Patnos İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü

#Ağrı #Patnos #GirikTepe