Patnos bugün geniş ovası ve çevresindeki dağlarla anılan büyük bir ilçe. Fakat şehir merkezinden yalnızca birkaç kilometre uzaklaştığınızda hikaye bir anda binlerce yıl geriye gidiyor. Patnos'un kuzeybatısında yükselen koni biçimli bir tepenin üzerinde, zamanında surlarla çevrilmiş bir kale, tapınak, depolama alanları ve farklı yapılar bulunuyordu.

Burası Aznavur Tepe.

Bazı kayıtlarda Anzavurtepe veya Kot Tepe adıyla da geçen alan, Ağrı'daki en eski ve en önemli arkeolojik merkezlerden biri kabul ediliyor. Burada yapılan kazılar yalnızca birkaç duvar parçası ortaya çıkarmadı. Urartu Krallığı'nın Patnos'a neden önem verdiğini, bölgenin nasıl savunulduğunu ve yaklaşık 2.800 yıl önce burada nasıl örgütlü bir yerleşim kurulduğunu anlatan izler bulundu.

Bugün tepede görülen kalıntılar ilk bakışta İshak Paşa Sarayı gibi bütünlüğünü koruyan anıtsal bir yapı etkisi yaratmayabilir. Aznavur Tepe'nin değeri başka yerde. Toprak ve taşların arasında kalan her parça, Patnos'un tarihinin sanıldığından çok daha eski olduğunu gösteriyor.

Aznavur Tepe Patnos'un hemen yanı başında

Aznavur Tepe, Ağrı'nın Patnos ilçesinin yaklaşık 2 kilometre kuzeybatısında bulunuyor. İlçe merkezine bu kadar yakın olması, antik yerleşimin konumunu daha da dikkat çekici hale getiriyor.

Tepe oldukça belirgin bir yükselti. Koni biçimindeki yapısıyla çevredeki araziden ayrılıyor ve geniş Patnos Ovası'na hakim bir noktada duruyor.

Urartular açısından bakıldığında yer seçiminin tesadüf olmadığı anlaşılıyor.

Patnos çevresi kuzey, güney, kuzeydoğu ve güneybatı yönlerine açılan geçiş yollarının kesiştiği bir bölgede bulunuyordu. Eski çağda böyle bir noktayı kontrol etmek yalnız askeri açıdan değil, tarım, ulaşım ve bölgesel hakimiyet açısından da değerliydi.

Urartular bunu fark etmişti.

Aznavur Tepe'nin yüksekliği çevrenin izlenmesini sağlarken, çevresindeki verimli alanlar da burada kalıcı bir merkez kurulmasına imkan veriyordu.

Urartu Kralı Menua neden burada kale yaptırdı?

Aznavur Tepe'nin en güçlü dönemlerinden biri Urartu Kralı Menua'nın hüküm sürdüğü yıllara uzanıyor.

MÖ 9. ve 8. yüzyıllarda Doğu Anadolu'da güçlü bir devlet haline gelen Urartu Krallığı, yalnız başkent Tuşpa ve Van Gölü çevresine kapanmış bir yönetim değildi. Krallık genişledikçe stratejik bölgelere kaleler, yollar, sulama sistemleri ve idari merkezler kuruluyordu.

Patnos da bunlardan biriydi.

Bölge, Urartuların kuzeydeki Diauehi ve Etiuni topluluklarıyla ilişkileri ve askeri seferleri bakımından kritik bir noktadaydı. Aznavur Tepe bu hattın korunması ve çevrenin denetlenmesi için kullanılan merkezlerden biri haline geldi.

Resmi kültür envanterinde kalenin ve tapınağın Menua döneminde inşa edildiği belirtiliyor.

Kaleyi çevreleyen sur sistemi sıradan değil. Tepenin çevresi duvarlarla kuşatılmış ve bu savunma hattı kulelerle güçlendirilmişti.

Yani bugün toprak üzerinde dağınık taşların görüldüğü noktada bir zamanlar çevresi korunmuş, planlı ve işleyen bir Urartu merkezi bulunuyordu.

Tepenin zirvesinde bir Urartu tapınağı vardı

Aznavur Tepe'yi diğer birçok kale alanından ayıran en önemli unsur tepede ortaya çıkarılan tapınak.

Urartu mimarisinde dini yapılar yalnız ibadet amacı taşımıyordu. Krallığın siyasi gücü, tanrılarla kurduğu ilişki ve hükümdarın otoritesi aynı yapıların içerisinde temsil ediliyordu.

Aznavur'daki kazılarda tepenin zirvesinde bir Urartu tapınağı ortaya çıkarıldı. Tapınağın avlusu ve çevresindeki çok sayıda oda da kazılar sırasında belirlenebildi.

Buluntular burada küçük bir askeri gözetleme noktasından çok daha kapsamlı bir düzen bulunduğunu düşündürüyor.

Üstelik sadece tapınak yoktu.

Tepenin güney eteğinde, sur duvarının iç bölümünde küçük bir gölet oluşturulduğu tespit edildi. Patnos Kaymakamlığı kayıtlarında Aznavur çevresindeki tarımsal sulama kanallarından da söz ediliyor.

Bu ayrıntılar çok şey anlatıyor.

Urartular yalnız savunmaya odaklanmamıştı. Su yönetiliyor, ürün depolanıyor ve çevredeki tarımsal üretim belli bir sistem içerisinde sürdürülüyordu.

Bir tahıl deposundan çıkan sayı 2.800 yıl öncesini anlatıyor

Aznavur Tepe'deki en ilginç buluntulardan biri çivi yazılı bir taş.

Urartu Kralı Menua'nın oğlu I. Argişti dönemine ait yazıtta bir tahıl deposunun doldurulduğu anlatılıyor. Yazıtta depolanan miktar için 32 bin 57 kapi ifadesi kullanılıyor.

Bugünkü ölçü birimleriyle bu sayıyı doğrudan karşılaştırmak kolay değil. Fakat yazıtın verdiği asıl bilgi açık.

Burada büyük miktarda ürün depolanıyordu.

Bu da Aznavur Tepe'nin yalnızca savaş zamanı kullanılan boş bir kale olmadığını gösteren önemli işaretlerden biri. Çevrede üretilen tahılın toplandığı, korunduğu ve merkezi yönetim tarafından kayıt altına alındığı bir ekonomik düzen vardı.

Bir taşın üzerine yaklaşık üç bin yıl önce yazılmış birkaç satır, Patnos'taki günlük hayatın nasıl örgütlendiğine dair oldukça somut bir pencere açıyor.

Aznavur'un yeniden ortaya çıkışı define kazısıyla başladı

Aznavur Tepe'nin modern arkeoloji açısından hikayesinde biraz sıra dışı bir başlangıç var.

1959 ve 1960 yıllarında bölgede yapılan kaçak kazılar sırasında bazı kalıntılar ve çivi yazılı taşlar ortaya çıktı. 1960 yılının Haziran ayında Patnos'tan bir kişi, bulunan yazıtlardan birine ait fotoğrafı ve diğer yazıtların kopyalarını dönemin bilim insanlarına ulaştırdı.

Haber Ankara'ya iletilince bölge incelenmeye başlandı.

Ardından Ankara Üniversitesi adına arkeolog Kemal Balkan tarafından bilimsel kazı gerçekleştirildi. Çalışmalar 1961 ile 1963 yılları arasında Kemal Balkan ve Raci Temizer tarafından sürdürüldü.

Kazılarda tapınak, avlu, çeşitli odalar, savunma duvarları ve farklı mimari kalıntılar ortaya çıkarıldı.

Bulunan eserlerin önemli bölümü daha sonra Erzurum ve Van müzelerine götürüldü.

Bugün bir müzede vitrinin içerisinde görülebilecek bazı Urartu eserlerinin hikayesinin başlangıç noktası, Patnos'un hemen dışındaki bu tepe.

Aznavur Tepe ile Girik Tepe neden birlikte anılıyor?

Patnos'un Urartu geçmişini anlamak isteyenlerin yalnız Aznavur'a bakması yetmez.

Yakın çevrede bulunan Girik Tepe, diğer adıyla Değirmen Tepe de aynı tarih ağının önemli parçalarından biri. Burada yapılan kazılarda büyük bir saray yapısını andıran anıtsal kalıntılar ve höyüğü çevreleyen sur izleri ortaya çıkarıldı.

Yapının Menua veya oğlu I. Argişti dönemine ait olabileceği değerlendiriliyor.

Aznavur Tepe daha çok kale ve tapınak kompleksiyle öne çıkarken Girik Tepe'deki saray kalıntıları Patnos'un Urartu dönemindeki siyasi ve idari önemini tamamlıyor.

İki alan birlikte düşünüldüğünde karşımıza küçük, tesadüfi bir yerleşim değil; bölgesel ölçekte önem taşıyan bir Urartu merkezi çıkıyor.

Patnos'un antik kaynaklarda Aludiri adıyla ilişkilendirilmesi de bu tarih anlatısının başka bir parçası.

Bugün Aznavur Tepe'de ne görülebilir?

Aznavur Tepe'ye giderken tamamen ayağa kaldırılmış surlar, ziyaretçi merkezi ve düzenli gezi parkurları beklemek doğru olmaz.

Burası arkeolojik bir alan.

Binlerce yıllık yapıların önemli bölümü toprak altında kalmış, bazı mimari izler zamanla aşınmış veya tahrip olmuş durumda. Kazıyla ortaya çıkarılmış temel seviyesindeki duvarlar ve tepenin genel yerleşim biçimi alanın geçmişini okumaya yardımcı oluyor.

Aznavur'u gezmek biraz hayal gücü de istiyor.

Bir taş duvarın önünde durup yalnız taşı görmek yerine, aynı noktada kulelerle güçlendirilmiş surları; zirvedeki tapınağı ve aşağıdaki depolama alanlarını düşünmek gerekiyor.

Bu yüzden buraya gitmeden önce alanın tarihini bilmek geziyi ciddi biçimde değiştiriyor.

Ziyaret edeceklerin bilmesi gerekenler

Aznavur Tepe şehir merkezine yakın olsa da klasik bir turistik tesis düzenine sahip değil. Arkeolojik saha koşullarına göre hareket etmek gerekiyor.

Tepe yapısı nedeniyle eğimli ve yer yer taşlık zemin bulunabilir. Rahat yürüyüş ayakkabısı tercih etmek faydalı. Yaz aylarında açık arazide gölge imkanı sınırlı olabileceğinden öğle saatleri yerine sabah veya akşamüstü daha rahat olabilir.

Patnos'ta kış mevsimi sert geçtiği için kar ve buz, tepe üzerindeki hareketi zorlaştırabilir.

Arkeolojik kalıntılara çıkılmaması, taşların yerinden oynatılmaması ve kazı izlerinin bulunduğu bölümlerde mevcut koruma işaretlerine uyulması gerekir.

Burada bir başka ayrıntı daha var: Aznavur Tepe'yi yalnız fotoğraf çekilecek manzaralı bir tepe gibi görmek alanın asıl değerini kaçırmak olur.

Burası Ağrı'nın bilinen en eski tarihi kalıntılarından birinin bulunduğu yer.

Patnos'un tarihi burada yeniden okunuyor

Ağrı'nın turizm haritasında Doğubayazıt çok daha görünür durumda. İshak Paşa Sarayı, Ahmed-i Hani Türbesi ve Ağrı Dağı yıllardır geniş kitlelerce biliniyor.

Patnos'un hikayesi ise başka bir yerden başlıyor.

Burada gösterişli saray cephelerinden önce toprağın altına bakmak gerekiyor.

Aznavur Tepe'deki Urartu tapınağı, surlar, su yapıları ve yazıtlar; hemen yakınındaki Girik Tepe'de bulunan anıtsal yapı ve Patnos çevresine yayılmış diğer kaleler bir araya geldiğinde ilçenin yaklaşık üç bin yıl önceki önemi daha net görülüyor.

Aznavur Tepe bu zincirin en güçlü halkalarından biri.

Bugün sessiz bir tepe.

Bir zamanlar ise surlarının arkasında askerlerin bulunduğu, tapınağında törenlerin yapıldığı, depolarında tahılın tutulduğu ve geniş Patnos Ovası'nın yüksekten izlendiği bir Urartu merkeziydi.

Patnos'un geçmişine gerçekten bakmak isteyenler için başlangıç noktası tam da burası.

Özet

Aznavur Tepe, Ağrı'nın Patnos ilçesinin yaklaşık 2 kilometre kuzeybatısında bulunan önemli bir Urartu arkeolojik alanı. Urartu Kralı Menua döneminde burada kale ve tapınak kurulduğu kabul ediliyor. Tepenin çevresinde kulelerle güçlendirilmiş sur sistemi, zirvesinde tapınak, güney bölümünde su yapısı ve farklı mimari birimler tespit edildi. 1960'ta başlayan bilimsel kazılar 1961-1963 döneminde devam etti ve önemli Urartu eserleri ortaya çıkarıldı. Aznavur Tepe, yakınındaki Girik Tepe ile birlikte Patnos'un Urartu dönemindeki siyasi, askeri ve ekonomik önemini gösteren başlıca alanlardan biri.

Sıkça Sorulan Sorular

Aznavur Tepe Patnos'a kaç kilometre?

Aznavur Tepe, Patnos ilçe merkezinin yaklaşık 2 kilometre kuzeybatısında bulunuyor. Şehir merkezine oldukça yakın olmasına rağmen arkeolojik alan niteliği taşıyor.

Aznavur Tepe kaç yıllık?

Alan Urartu Krallığı dönemine, yaklaşık MÖ 9. ve 8. yüzyıllara uzanıyor. Bu da Aznavur'daki yapıların yaklaşık 2.800 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor.

Aznavur Tepe'de ne bulundu?

Kazılarda Urartu tapınağı, tapınak avlusu, çok sayıda oda, sur sistemi, su yapıları ve çivi yazılı kitabeler ortaya çıkarıldı. Buluntuların önemli bölümü Erzurum ve Van müzelerine taşındı.

Aznavur Tepe'yi kim yaptırdı?

Kültür envanteri, kalenin ve tapınağın Urartu Kralı Menua döneminde inşa edildiğini belirtiyor. Daha sonraki dönemde I. Argişti zamanında da alanın kullanılmaya devam ettiği yazıtlardan anlaşılıyor.

Aznavur ile Anzavurtepe aynı yer mi?

Evet. Kaynaklarda Aznavur Tepe, Anzavurtepe ve bazı yerel kayıtlarda Kot Tepe adlarıyla karşılaşılabiliyor. Bunlar Patnos yakınındaki aynı Urartu arkeolojik alanını ifade ediyor.

Aznavur Tepe'de müze veya ziyaretçi merkezi var mı?

Alan düzenlenmiş büyük bir ören yeri veya müze kompleksi görünümünde değil. Ziyaret öncesinde güncel saha koşullarını kontrol etmek, arkeolojik bölgedeki uyarı ve koruma kurallarına uymak en doğru yaklaşım.

Kaynaklar

Ağrı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
Patnos Kaymakamlığı
Ankara Üniversitesi Anadolu Dergisi
Kemal Balkan'ın Anzavurtepe Urartu Tapınağı ve Kitabeleri Araştırması

#Ağrı #Patnos #AznavurTepe