Eleşkirt’in Toprakkale Köyü’ne gidildiğinde ilk bakışta küçük bir köy camisiyle karşılaşıldığı düşünülebilir. Fakat yapının bulunduğu yere, çevresindeki mezar taşlarına ve hemen arkasındaki höyüğe biraz daha dikkatli bakınca manzara değişiyor.

Çünkü Toprakkale Camii yalnız başına duran bir ibadet yapısı değil.

Bir yanında Osmanlı dönemine ait mezarlar, hemen arkasında Urartu dönemine uzanan höyük ve kale alanı bulunuyor. Aynı noktada birbirinden yüzlerce yıl uzak iki farklı tarih katmanı yan yana duruyor.

Caminin kitabesi ve resmi envanter kaydı da oldukça net. Yapı 1688 yılına tarihleniyor ve yaptıranı Abdi oğlu Mirza olarak geçiyor.

Yani bugün Toprakkale Köyü’nde görülen cami 300 yılı çoktan aşmış durumda.

Bir köy camisinden daha fazlası

Toprakkale Camii, Ağrı’nın Eleşkirt ilçesine bağlı Toprakkale Köyü’nde bulunuyor.

Köy, Eleşkirt ilçe merkezine yaklaşık 14 kilometre uzaklıkta. Cami ise köyün kuzeybatısında, eski yerleşimin tarih açısından en güçlü bölümünde yer alıyor.

Buradaki konum önemli.

Caminin hemen üzerinde Urartu dönemine ait olduğu bilinen Toprakkale Höyüğü yükseliyor. Höyüğün üzerinde geçmişte sağlam bir kalenin bulunduğu, bu kalenin 19. yüzyılın başlarına kadar önemli ölçüde ayakta olduğu belirtiliyor.

Dolayısıyla Toprakkale Camii’nin bulunduğu yer Osmanlı döneminde sıfırdan seçilmiş boş bir arazi değildi.

Burası zaten yüzyıllardır kullanılan eski bir yerleşim alanıydı.

Eleşkirt’in tarihinin Urartulara kadar uzandığını gösteren en güçlü noktalardan biri olan Toprakkale, daha sonra farklı devletlerin ve toplulukların hakimiyetine girdi. Osmanlı döneminde ise bölgenin idari ağırlığı devam etti.

Toprakkale bir dönem ilçe merkezi olarak da kullanıldı.

Bugünkü Eleşkirt merkezi daha sonra öne çıktı.

1688 yılında Abdi oğlu Mirza yaptırdı

Toprakkale Camii’nin yapım tarihi resmi kültür envanterinde Hicri 1099, Miladi 1688 olarak kayıtlı.

Banisi ise Abdi oğlu Mirza.

Eleşkirt Kaymakamlığının tarih anlatısında tarih 1687 olarak da geçiyor. Bu bir yıllık fark, Hicri tarihin Miladi takvime çevrilmesi veya eski kayıtların yorumlanması sırasında ortaya çıkmış olabilir. Kültür Portalı envanterinde yapı için 1688 tarihi esas alınıyor.

Burada daha önemli olan şey caminin 17. yüzyılın sonlarına ait bir Osmanlı eseri olması.

Yapı günümüze kadar ibadet işlevini koruyarak ulaşmış.

Toprakkale Camii’ni ilginç yapan özelliklerden biri de bunun yalnız tarih kitaplarında kalan bir yapı olmaması. Resmi envanterde özgün kullanımının cami, bugünkü kullanımının da yine cami olduğu belirtiliyor.

Yani üç asırdan uzun süre önce hangi amaçla yapıldıysa bugün de aynı işlevle varlığını sürdürüyor.

Mimarisinde gösterişten çok taş işçiliği var

Toprakkale Camii büyük ölçekli bir selatin camisi değil.

Mimarisinde daha yerel, ağırbaşlı ve sade bir karakter hakim.

Yapının dış görünüşünde taş kullanımı belirgin. Anadolu’nun doğusunda, özellikle sert iklim koşullarının görüldüğü bölgelerde taşın tercih edilmesi yalnız mimari bir gelenek değil, aynı zamanda dayanıklılıkla ilgili.

Toprakkale Camii de bulunduğu coğrafyanın bu mimari karakterini taşıyor.

Yapının en güçlü tarafı süsleme yoğunluğu değil.

Asıl değer, caminin konumunda ve çevresindeki tarih dokusuyla birlikte ortaya çıkıyor.

Bir tarafta Osmanlı mezarlığı, biraz yukarıda Urartu höyüğü ve kale alanı, aşağıda ise yüzyıllardır kullanılan cami...

Aynı kare içerisinde Eleşkirt’in farklı dönemleri görülebiliyor.

Caminin çevresindeki mezarlar ayrı bir tarih arşivi gibi

Toprakkale Camii’nin güney ve batı taraflarında geniş bir tarihi mezarlık bulunuyor.

Bu bölüm zaman içinde genişletilerek köy mezarlığına dönüştürülmüş. Kültür envanterinde mezarlığın basit moloz taşlarla çevrilmiş bir alan içinde yer aldığı belirtiliyor.

Buradaki en değerli parçalar Osmanlı dönemine ait mezar taşları.

Kavuk ve sarık biçimli şahideler, mezarlığın geçmişteki sosyal yapısını anlamak açısından önemli. Bazı taşlarda oldukça kaliteli mermer işçiliği görülüyor.

Ne yazık ki mezar taşlarının tamamı sağlam değil.

Resmi envanterde çok sayıda mezar taşının kırıldığı ve bazı parçaların alan içerisinde dağınık durumda bulunduğu açık biçimde ifade ediliyor.

Bu durum Toprakkale Camii’nin neden yalnız mimari açıdan değil, bütün çevresiyle korunması gerektiğini gösteriyor.

Bir mezar taşının kırılması yalnız fiziksel bir taşın kaybolması değil.

Üzerindeki isim, tarih, unvan, sembol ve işçilikle birlikte bir dönemin yerel hafızası da zarar görüyor.

Caminin hemen üzerinde binlerce yıllık başka bir tarih var

Toprakkale Camii’ni diğer birçok köy camisinden ayıran şeylerden biri hemen arkasındaki Toprakkale Höyüğü.

Höyük Urartu dönemine uzanıyor.

Eleşkirt’in Urartu geçmişine dair en önemli yerleşim alanlarından biri olarak değerlendirilen bu tepe üzerinde geçmişte kale bulunuyordu. Kaymakamlık kayıtlarında Toprakkale’nin Urartu döneminden itibaren önemli bir merkez olduğu belirtiliyor.

Bu konuyu caminin tarihiyle karıştırmamak gerekiyor.

Toprakkale Camii bir Urartu yapısı değil.

Cami Osmanlı dönemine ait.

Urartu olan, hemen yakınındaki höyük ve kale alanı.

Fakat tam da bu yakınlık Toprakkale’yi ilginç hale getiriyor.

Yaklaşık 2.500 yılı aşan tarihsel süreç içerisinde aynı bölgenin sürekli kullanılması, buranın coğrafi ve stratejik önemini açık biçimde ortaya koyuyor.

Urartular burada kale kuruyor.

Yüzyıllar geçiyor.

Osmanlı döneminde aynı yerleşim alanının eteğine cami yapılıyor.

Bugün ikisinin kalıntıları hala yan yana.

Toprakkale bir dönem Eleşkirt’in merkeziydi

Bugün Toprakkale adı yalnız bir köyü ifade ediyor.

Geçmişte durum farklıydı.

Resmi yerel kayıtlarda Toprakkale’nin 17. yüzyılın sonlarında ilçe merkezi olduğu, daha sonra idari merkezin bugünkü Eleşkirt tarafına taşındığı belirtiliyor.

Bu ayrıntı caminin neden burada bulunduğunu da daha anlaşılır hale getiriyor.

1688 yılında yapılan yapı yalnız küçük ve uzak bir köye hizmet eden cami olarak düşünülmemeli. Dönemin idari ve yerleşim yapısı içerisinde çok daha merkezi bir konumdaydı.

Zaman içinde yollar değişti, yerleşimler büyüdü, idari merkez başka noktaya taşındı.

Cami ise kaldı.

Bugün küçük bir köy içerisinde görülmesinin nedeni tarihin yön değiştirmiş olması.

1967’de onarım gördü

Yüzyıllar boyunca ayakta kalan yapılarda bakım ve onarım kaçınılmaz.

Eleşkirt Kaymakamlığının kayıtlarında Toprakkale Camii’nin koruma altına alındığı ve 1967 yılında onarıldığı belirtiliyor.

Kültür envanterinde de yapı anıtsal değeri açısından birinci derece koruma statüsünde değerlendiriliyor.

Bu koruma yalnız caminin duvarlarını değil, çevresindeki mezarlık ve tarihi dokuya ilişkin bütünlüğü de önemli hale getiriyor.

Bugün yapının hala cami olarak kullanılması sevindirici bir durum.

Fakat tarihi eserlerin aktif kullanımda olması, koruma ihtiyacını azaltmıyor.

Tam tersine, yeni müdahalelerin özgün taş işçiliği, mimari detaylar ve tarihi çevreyle uyumlu yapılması çok daha önemli hale geliyor.

Eleşkirt’ten Toprakkale Camii’ne nasıl gidilir?

Toprakkale Köyü, Eleşkirt ilçe merkezine yaklaşık 14 kilometre mesafede.

Özel araçla köye ulaşmak mümkün.

Cami köyün kuzeybatı bölümünde bulunuyor. Yerleşime ulaşıldıktan sonra tarihi alan oldukça sınırlı bir çevrede görülebiliyor.

Burada yapılacak geziyi yalnız caminin kapısından girip çıkmak şeklinde düşünmemek daha iyi.

Cami çevresindeki Osmanlı mezarlığı ve arka taraftaki höyük aynı tarih alanının parçaları.

Toprakkale Kalesi ise ayrıca ele alınması gereken bağımsız bir kültür varlığı. Kale ile camiyi tek yapıymış gibi anlatmak doğru değil.

Cami ziyaretinde kaleyi uzaktan görmek mümkün olsa da, kalenin tarihi ve arkeolojik özellikleri ayrı başlıkta incelenmeyi hak ediyor.

Ne zaman gidilebilir?

Eleşkirt yüksek rakımlı ve kış şartlarının güçlü hissedildiği bir ilçe.

Toprakkale çevresini yürüyerek rahat biçimde görmek isteyenler açısından ilkbaharın sonları, yaz ayları ve sonbaharın ilk dönemi daha uygun.

Kışın kar altında oldukça farklı bir görüntü ortaya çıkabilir ancak köy yolu, buzlanma ve yürüyüş koşulları hesaba katılmalı.

Cami aktif olarak kullanıldığı için ziyaret sırasında ibadet saatlerine ve yapının dini niteliğine uygun hareket etmek gerekiyor.

Tarihi mezarlıkta ise mezar taşlarına dokunmamak ve kırık parçaları yerinden oynatmamak önemli.

Ağrı’da korunması gereken sessiz yapılardan biri

Toprakkale Camii’nin gücü devasa boyutlarından gelmiyor.

İshak Paşa Sarayı gibi monumental bir yapı değil.

Ama Ağrı’nın kültürel hafızasında çok daha sessiz bir yerde duran güçlü bir eser.

1688’den beri aynı yerde.

Arkasındaki höyük ondan binlerce yıl daha eski. Yanındaki mezarlar Osmanlı döneminin farklı insanlarını ve ailelerini taşıyor. Köy ise bir zamanlar Eleşkirt’in merkezlerinden biri.

Bu yüzden Toprakkale Camii’ne tek başına “300 yıllık cami” demek bile biraz eksik kalıyor.

Burada asıl görülen şey, zamanın aynı arazi üzerinde üst üste bıraktığı katmanlar.

Urartu höyüğü yukarıda.

Osmanlı camisi aşağıda.

Mezar taşları hemen yanında.

Eleşkirt’in geçmişi ise hepsinin arasında.

Özet

Toprakkale Camii, Ağrı’nın Eleşkirt ilçesine yaklaşık 14 kilometre uzaklıktaki Toprakkale Köyü’nde bulunuyor. Kültür envanterine göre 1688 yılında Abdi oğlu Mirza tarafından yaptırılan yapı Osmanlı dönemine ait. Caminin çevresinde Osmanlı mezarlarının bulunduğu geniş bir hazire, hemen üzerinde ise Urartu dönemine uzanan Toprakkale Höyüğü ve kale alanı bulunuyor. 1967 yılında onarım gören yapı bugün de cami olarak kullanılıyor. Farklı tarih dönemlerinin aynı alanda buluşması, Toprakkale Camii’ni Eleşkirt’in en değerli kültür varlıklarından biri haline getiriyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Toprakkale Camii kaç yılında yapıldı?

Kültür Portalı envanterinde yapı Hicri 1099, Miladi 1688 tarihli olarak kayıtlı. Eleşkirt’in bazı yerel kayıtlarında 1687 tarihi de geçiyor.

Toprakkale Camii’ni kim yaptırdı?

Resmi kültür envanterinde caminin banisi Abdi oğlu Mirza olarak belirtiliyor.

Toprakkale Camii Eleşkirt’e kaç kilometre?

Caminin bulunduğu Toprakkale Köyü, Eleşkirt ilçe merkezine yaklaşık 14 kilometre uzaklıkta.

Toprakkale Camii ile Toprakkale Kalesi aynı yer mi?

Hayır. Cami Osmanlı dönemine ait ayrı bir yapı. Toprakkale Kalesi ise höyük üzerinde bulunan ve geçmişi Urartu dönemine kadar uzanan farklı bir kültür varlığı.

Caminin yanında tarihi mezarlık var mı?

Evet. Caminin güney ve batı taraflarında Osmanlı dönemine ait mezarların bulunduğu geniş bir hazire bulunuyor. Alanda kavuk ve sarık biçimli mezar taşı parçaları da mevcut.

Toprakkale Camii bugün kullanılıyor mu?

Resmi kültür envanterinde yapının bugünkü kullanım durumu cami olarak kayıtlı. Yapı koruma altında bulunuyor.

Kaynaklar

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
Ağrı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Eleşkirt Kaymakamlığı
Ağrı Kültür ve Doğa Varlıkları Envanteri

#Ağrı #Eleşkirt #ToprakkaleCamii